Koyunlarda Gebelik Tanısında Kullanılan Yöntemler

Koyunların gebelik tanısında pek çok yöntem kullanılmaktadır. Bu yöntemler; , , , laparatomi, , gibi pratik olmayan ve , , , , ve gibi pratik yöntemler olarak ayrılmaktadır. Bu derlemede pratik yöntemlerden bahsedilecektir.

Radyografi

Bu teknik kesin ve aynı zamanda çabuk uygulanan bir yöntemdir. Ekipman maliyeti ve operatöre verdiği zarar kullanım alanını kısıtlamaktadır (44).

Rekto-abdominal Palpasyon

Bu yöntemle gebelik tanısı, kayganlaştırılmış olan cam çubuğun (1.5 cm çaplı, 50 cm uzunlukta) sırtüstü yatan koyunun rektumuna yerleştirilmesiyle gerçekleştirilmektedir. Çubuk bir elle tutulurken boşta olan diğer el posterior abdomene yerleştirilir (3,19). Gebeliğin erken dönemlerinde bu yöntemin gebelik tanısındaki hassasiyeti düşüktür. Ancak, gebeliğin ilerlemesiyle, özellikle çiftleş- meden sonraki 85-109. günlerde, %100’e varan doğruluğa ulaşılmaktadır. Bu tekniğin basit, ucuz ve çabuk olması gibi avantajlarının yanında rektuma zarar vermesi ve aborta neden olması gibi dezavantajları bulunmaktadır (40).

Küçük ruminantlarda “Bimanual Palpasyon” yöntem de uygulanmaktadır. Bu yöntem abdominal palpasyon ile rektumun digital tuşesinin birlikte yapılmasıyla uygulanır (25).

Hormon Tayinleri

Progesteron Ölçümleri

Kan progesteron konsantrasyonu ölçümleri fonksiyonel korpus luteumun belirleyicisidir. Plazma progesteron konsantrasyonları gebeliğin 18. gününde Enzyme immunoassay (EIA), Radioimmunoassay (RIA) yöntemleri kullanılarak belirlenebilmektedir. Gebe olan koyunların belirlenmesinde her iki yöntemin de başarısı yüksektir (4,17). Diğer yandan gebeliğin 16. ve 21. gününde EIA ile, 17-18. günlerinde RIA ile %100 doğrulukla gebelik tanısı yapılabildiği bildirilmiştir (50). Bir progesteron metaboliti olan tekal immunoreaktif Pregmendiol-3- Glukuronid (İPdG) ölçümleri için EIA kullanımı ile gebeliğin 60. gününden doğumdan birkaç gün öncesine kadar %100 doğrulukla tanı yapılabilmektedir (6).

Östron Sülfat Tayini

Koyunlarda canlı fötoplasental yapının varlığında periferal plazmada östron sülfat konsantrasyonunda buna bağlı artış gözlenmektedir. Östron sülfat gebeliğin 70. gününde 0.1-0.7 ng/ ml değerleri arasında belirlenebilmekte ve bu değer doğumdan iki gün öncesindeki zirve değerine (15-50 ng/ml) kadar sürekli artış göstermektedir (39). Gebeliğin 85. gününde östron sülfat seviyesinde gebe olan ve olmayan koyunlarda önemli ölçüde farklılıklar görülmektedir. Ancak hormon seviyeleri bakımından bireysel faklılıkların bulunması nedeniyle 0.1 ng/ml değeri kriter olarak alındığında gebe olanların kesin tanısı %87.9 iken, gebe olmayan koyunlarda bu değer sadece %44 olarak belirlenmiştir (48).

Korionik Somatotropin veya Plasental Laktojenin Belirlenmesi

Gebeliğin 64. gününde gebe olan ve olmayan koyunlar plasental laktojenin (PL) RIA yöntemiyle ölçülmesiyle sırasıyla %97 ve %100 oranlarında başarıya ulaşılmıştır (8).

Gebelik Proteinlerinin Ölçülmesi

Gebelik Spesifik Protein B (PSPB)

Koyun spesifik protein B (oPSPB) ölçümleri için RIA testi geliştirilmiştir. oPSPB gebeliğin 30. gününe kadar sürekli olarak artış gösterir ve 10.8±0.4 ng/ml düzeyine ulaşır. Gebeliğin son 20 gününde bu konsantrasyon sabit kalır (46). Doğumdan sonra belirlenebildiği 12.8±2.3 gün (47) ve 3±0.1’inci haftaya (46) kadar konsantrasyonda hızla düşme görülür. PSPB plasentanın gelişimi ve fonksiyonunun yanı sıra fötal distres ve gebeliğin sonlanması durumunun da güvenilir bir belirleyicidir. Gebeliğin 50-100. günlerinde PSPB konsantrasyonu ile plasental ağırlık arasında pozitif korelasyon bulunmaktadır (36,41).

Koyunlarda Gebelik Tanısında Kullanılan Yöntemler

Koyunlarda Gebelik Tanısında Kullanılan Yöntemler

Gözlemin Kriterleri

Koyun Gebelik Glikoproteinleri

Koyun gebelik glikoproteinleri trofoblastın binükleat hücrelerinden sentezlenmektedir ve aspartik proteinaz ailesine aittir. Bu glikoproteinlerin bir çoğu enzim aktivitelerine sahip değildir. Moleküler ağırlıkları 43-67 kDA’dır (16,32,49). Koyun gebelik glikoproteinlerinin konsantrasyonları gebeliğin 3. haftasından 9. haftasına kadar yavaşça artmaktadır. Koyun gebelik glikoprotein (oPAG) konsantrasyonları 17. haftadan doğuma kadarki sürede bütün koyun türlerinde artış göstermiştir. Doğumdan sonra, oPAG seviyesi bazal seviyede olduğu 4. haftaya kadar hızla düşmektedir (31).

Servikal Mukus Kaynatma Testi

Servikal akıntıda bulunan proteinin yapısında gebelik veya siklusta meydana gelen değişikliklerin belirlenmesi temeline dayanarak yapılmaktadır (21).

Kaçar ve ark. (21), yaptıkları çalışmada aldıkları mukus örneklerini cam beher içinde kaynayan 5-10 ml suya ekleyerek 2-3 dakika bekletip mukusun dağılıp dağılmamasına göre değerlendirme yapmışlardır. Servikal mukusu dağılmayanlar gebelik (+), küçük parçalar halinde dağılanlar ise gebelik (-) olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada sensivite oranı %73.3, spesivite oranı %82.9 olarak belirlenmiştir. Saha koşullarında rahatlıkla uygulanabilir olması yöntemin gebelik teşhisinde pratik bir yöntem olmasını sağlamaktadır.

Ultrasonografi

Küçük ruminantların gebeliğini belirlemede 3 çeşit ultrasonografi (USG) yöntemi kullanılmaktadır.

Bu yöntemlerden biri olan A-mod USG ile gebeliğin 50-150. günleri arasında, açlık çukurluğunun altında memelerin yan tarafındaki tüysüz bölgeye uygulanan ultrasonografi ile oldukça güvenilir sonuçlar alınmaktadır (37,43).

Diğer bir yöntem olan intrarektal Doppler USG tekniği koyun ve keçilerde başarıyla kullanılmaktadır (28). Bu yöntem küçük bir Doppler probun reprodüktif bölgenin hemen üstünden rektuma yerleştirilmesiyle uygulanır. Bearden ve Fuquay (5), 1396 koyunla yaptıkları bir çalışmada gebeliğin 31-120. günleri arasında %80 den %97’ye kadar artış gösteren başarı elde etmişlerdir.

B-mod real time ultrasonografi ise koyunlarda uterusun taranması ile gebelik tanısında, fötus sayısının ve gebelik yaşının belirlenmesinde hızlı güvenilir, kesin sonuç veren, pratik bir yöntemdir (24, 27, 28, 33, 35, 37, 38).

1.Gebelik Tanısı

Gebeliğin 17-19. günlerinde 5 MHz’lik prop kullanılarak transrektal muayene sonucunda gebelik, sidik kesesinin kranialinde uterusta lokalize olmuş, sirküler veya oval anekoik görüntü ile belirlenmektedir (12, 13, 26,42). Embriyo ise çiftleşmeden 25 gün sonra belirlenebilmektedir (7).

Yanlış pozitif değerlendirme, embriyonik veya fötal ölüm nedeniyle yapılabilmektedir. Yirmibeş günlük gebelikten daha erken sürede 5 MHz’lik transrektal USG ile gebeliğin belirlenebilmesi oldukça düşük oranda (%12) yapılabilmektedir (14). Gebeliğin 25-50. günleri arasında gebelikleri belirleyebilme oranı %65 ve %87 oranlarında bulunmuştur. Bu artış koyunların ırkına, yaşına ve tekniğin uygulanış şekline bağlı olarak şekillenmiştir (7, 13, 14).

2. Fötus Sayısının Belirlenmesi

Transrektal olarak uygulanan USG ile (7.5 MHz) yapılan muayenede tekil ve çoğul gebelikler, gebeliğin 25. gününde belirlenebilmektedir (20,34). Transabdominal USG ile tekil veya çoğul gebelik belirlenmesinde, gebeliğin 46-93. günleri arasında, tecrübeli bir operatör ile %99 oranında başarı elde edilmiştir (45).

3. Gebelik Yaşının Belirlenmesi

Çiftleşme tarihinin bilinmediği durumlarda, aşağıda belirtilen parametrelerin ölçülmesiyle gebelik yaşı belirlenebilmektedir (9, 11).

• Embriyonik Kese

Gonzalez ve ark. (1998), gebeliğin 12-29. günleri arasında embriyonik keseyi 7.5 MHz transrektal USG ile ölçmüşler ve gebelik yaşı ile belirgin bir korelasyon (r=0.76) bulmuşlardır.

• Fötus Uzunluğu

7.5 MHz transrektal USG ile Schrick ve Inskeep (34), gebeliğin 20-40. günleri arasında ölçmüş ve fötal uzunluk (X) ve gebelik yaşı (Y) arasında Y=14.05+1.16X-0.012X2 denklemini bulmuşlardır. Aynı yaklaşımla Gonzalez ve ark. (15), fötal uzunluk ile gebelik yaşı arasında 19-49 günlük gebelikte yüksek korelasyon (r=0.94) bulduklarının bildirmişlerdir. İlerleyen gebelikte fötusun uterustaki bazı pozisyonları bu muayeneyi imkansız kılmaktadır (23, 51).

• Fötal Baş Çapları

Biparietal çap (BPD), occipito-nasal ve orbita çaplarını içeren fötal baş çapları gebelik yaşını belirlemede kullanılmaktadır. Gonzalez ve ark., (15), transrektal USG ile Manchega koyunlarında gebeliklerinin 32-90. günlerinde BPD ölçümleri yapmışlar ve gebelik yaşı ile bu ölçümler arasında yüksek korelasyon (r=0.96) bulmuşlardır. Haibel ve Perkins (18), yaptıkları çalışmada aynı korelasyonu transabdominal muayene ile bulmuşlardır.Kelly ve Newnham (22), occipito-nasal uzunluğun BPD’ye göre daha doğru tanıya götürdüğünü ve gebeliğin 80. gününe kadar linear artış gösterdiğini bildirmişlerdir. Fötal occipitonasal uzunlukla gebelik yaşı arasında, gebeliğin 38-91. günleri arasında, yüksek korelasyon (r=0.95) olduğu bildirilmiştir (15).

Förtal orbita ölçümleri ile ilgili Gonzalez ve ark. (15), gebeliğin 36. gününde 2 mm olan orbitanın gebeliğin 90. gününde 17 mm’ye ulaştığını ve gebelik yaşı hesaplamalarında yüksek korelasyona (r=0.92) sahip olduğunu belirtmişlerdir.

• Torasik Çap

Koyunlarda fötal torasik çapın USG ile ölçülmesi ile elde edilen değerlerin, gebeliğin 49-109 günlerinde (35) ve 23-90. günlerinde (13, 15), fötal yaş ile büyük oranda ilişkisinin bulunduğu bildirilmiştir.

• Plasentom Çapı

Plasentomlar ilk olarak gebeliğin 30. (7) ve 32. gününde (12) 5 MHz’lik transrektal USG ile belirlenmektedir. Bu süreler içinde plasentomlar endometrium yüzeyinde ekojenik alanlar şeklinde görülmektedir. Gebeliğin 42. gününde kase görünümünde olan plasentomlar 74. günde maksimum boyuta ulaşırlar (12). Aynı muayene sırasında plasentomların büyüklüklerindeki farklılıklar nedeniyle plasentom büyüklüğü ile gebelik yaşı arasında zayıf bir ilişki bulunduğu belirtilmiştir. (12, 15). Tersine Kelly ve ark. (23), kotiledon çapı ile gebelik günü arasında pozitif korelasyon olduğunu belirtmektedirler.

Paylaşmak önemsemektir!


Yazar: HB_Editör