Koyun Nasıl Sağılır ve Koyun Sağım Sistemleri

Sağım

Koyunculukta sağım, mevsimsel bir iştir. Genellikle günde iki defa, belirli aralıklarla yapılır. Yerli koyunlarımızın tümü ve süt tipi koyunlar sağılırlar. Yerli ırklarda kuzular sütten kesildikten sonra 3-5 aylık sağım devresi vardır. Sütçü ırklarda bu süre 7-8 aya çıkabilir. Sağım işleri, önemli bir işgücüne gereksinme gösterir.

Yurdumuzda. koyun sürülerinin büyük bir kısmı küçük sürüler halinde bulundurulur. Süt verim düzeyleri de yüksek değildir. Bu nedenle sağım, doğal olarak el ile yapılır. Buna karşılık süt koyunculuğun geliştiği ülkelerde, büyük koyun sürülerinde gerek işgücü arttırımı (tasarrufu), gerekse süt ve açısından makine ile sağım giderek yaygınlaşmaktadır.

El ile sağım

El ile sağımda sıra ile şu eylemler yapılır

Süt salgısını uyarmak için, sağım öncesi 5-10 saniye süreyle memeye masaj uygulanır. Bunun için sol elle meme önden karma, sağ elle de arkadan kuyruğa doğru yumuşak hareketlerle sıvazlanır. Daha sonra her iki elin baş ve işaret parmakları ile meme başları almaşıklı olarak sıkılarak ilk damlalar alınır. Sağıma bundan sonra tüm meme avuçları içinde tutup, sünger sıkar gibi yukardan aşağı birkaç defada sütü alır. Meme de artan, kalan ve daha yağlı olan sütü almak için, kuzunun anasını emdiği sırada yaptığı başvurma hareketlerini hafif el darbeleri ile taklit ederek, parmak arası sağımla işi bitirir.

Koyunlar genellikle günde iki kez sağılırlar. Sabah ve akşam sağımları arasında 10 saatlik bir süre geçmesi gerekir. Çok soğuk ve kırağılı günlerde sabah sağımı daha geç, sıcak günlerde ise daha erkene alınmalıdır.

Elle sağım, uzun zaman gerektirir. Alışmış usta bir sağımcı 2-2.5 saatlik bir süre içinde 100 koyun sağabilir. Kimi koyun ırklarında memenin sağım için yeterli özellikleri sahip olmamaları, elle meme üzerine daha fazla basınç kullanılmasına neden olur. Eğer koyunlar küçük memeli ve kısa meme başına sahipse, iki yada üç parmakla sağım daha da güçleşir. Bazen bilinçsiz yapılan elle sağım meme üzerinde yaralara da neden olur, böylece koyunlarda mastitis için ortam yaratılır.

Koyunların elle sağımında kimi noktalara özen gösterilmelidir. Koyunlar mera dönüşü hemen sağıma alınmamalıdır. Sağım öncesi 1 saatlik bir dinlenme suresi, süt verimini olumlu yönde etkilemektedir. Sağım sırasında koyunları korkutmak ve sağım için gerekli diğer koşulların uygun olmaması süt salgısını geriletmektedir. Rahat bir sağım koyunun arkasından gerçekleştirilir. Tabureye oturan sağımcı ayakları arasına sağım kovasını sıkıştırmalı ve kovaya süzgeç takmalıdır.

Koyun Nasıl Sağılır ve Koyun Sağım Sistemleri

ve Koyun Sağım Sistemleri

El ile sağımın çeşitli şekilleri vardır. Orta Anadolu ve Güney Anadolu’dakinin yöreler ile göçer koyunculuğun uygulandığı yerlerde koyunlar genellikle merada sağılırlar. Bu durumda koyunlar, bir hat boyunca özel bir urgan ile yüzleri birbirine bakacak şekilde çabuk çözülen düğümler yapılarak bağlanır. Yünden örülmüş bağlama urganına koşan denir. Yöntemde koşan koşma yöntemi olarak adlandırılır. Ortalama, 50-60 sağmal koyundan bir koşan yapılır. Bu yöntemde her defasında koyunlar iki kez sağılır. Buna halk arasında ikileme denir. Ancak laktasyon sonunda tek sağım yeterlidir.

Koyun sağımında en uygun olanı, ağıl içinde sağım için uygun ayrı bir bölmenin ayrılmasıdır. Bu şekilde süt verimi denetimlerinin yapılması kolaylaşır. Koyunların sağlık denetimleri ve sağılan sütün hijyenik koşullarda toplanması sağlanabilir. Bu gibi bölmelerde koyunlar sıkıştırılmadan sıralanmalıdır. İstenmeyen fizyolojik tepkimelere neden olacak şekilde korkutulmamalıdır.

Burada önemli olan koyunların nasıl kendi yerlerini alacakları ve sağım bitinceye kadar korkutulmadan tutulmalarıdır. Sağım bölmesi yeterli büyüklükte ve genellikle sağıcının hareket ettiği yerden yukarıda olmalıdır. Sağım sırasında koyunlar değişik biçimlerde ve daha çok boyunlarından bağlanır.

Değişik ülkelerde uygulanan çok mükemmel yöntemler vardır. İsrail’de koyunlar yerden belirli yükseklikteki ve içinde yem bulunan bir yemlik önünde sağılır. Bu yöntem koyunların sağıma kadar kolay alışmalarını da sağlar. Hareketli direğin dönebileceği kadar boş bir alan bulundurulur. Sağımcı oturur yada ayakta durabilir. Bazen de sağımcılar bir ray üzerinde kaydırılabilen oturak kullanılır, böylece çok az bir kuvvet kullanarak yer değiştirebilirler.

Koyunlar “Kotra adı verilen ve oldukça kullanışlı özel bölmeler içinde de elle sağılabilir. Kotralardaki bölme sayısı kullanılan sağımcı sayısına bağlıdır. Koyunlar kotranın arka tarafındaki bir bölme içine sürülerek, sağıcıların arka tarafından yada yanından bölmeler içine alınırlar.

Kotra tabanları genellikle önden arkaya meyilli ve tırnaklı bir yapıya sahiptir. Her bölmenin ön tarafında sağıcının kolaylıkla açıp kapayabileceği bir kapı vardır. Koyunlar sağıldıkça kapı açılarak kotra önündeki bölmeye alınırlar. Sabit sağım kotraları olduğu gibi küçük sürülere uygun taşınabilir kotralarda kullanılabilir.

Makineli sağım

Koyun Nasıl Sağılır ve Koyun Sağım Sistemleri

Koyun makineli sağımı, ticari olarak son 20-25 yıl içinde geliştirilmiştir. Bugün için sürülerin küçük bir kesiminde kullanılmaktadır.

Koyunlarda makineli sağımın koşulları

Sağılacak koyun sayısı : Makineli sağım olasılıkla 100 koyundan daha küçük sürüler için uygun değildir. Büyük sürüler için daha uygundur. Küçük sürüler için basit hareketli kovalı sistem uygulanabilir.

: Kısa süren sağım süresine sahip koyun ırkları için makineli sağım aygıtları kullanmak ekonomik değildir. Uzun bir laktasyon dönemine sahip koyun ırkları için makineli sağım daha uygun bir sistemdir.

: Makineli sağım için koyunların daha yüksek süt vermesi gerekir.

Sağımcı maliyeti ve bulunma kolaylığı : Bu yurdumuzda dahi giderek artan bir sorundur. Gelecekte bu nedenle de büyük sürülerin el ile sağımında azalma olacaktır. Bu durum makine ile sağılan sürülerin sayısını arttıracaktır.

Sağım sistemleri ve teknikleri

Dört ana makineli sağım sistemi vardır.

1. Koyunların geçeceği durak sisteminde (Kotra) hareketli sağım kovalarının kullanılması

2. Sağım ünitesi sistemi: Bunlar inek sağım makinelerine benzer merkezi sistemli sağım üniteleridir. Sağımcılar ya tek yada çift kanala sıralanmış koyunlar arasında çukurda durur (Tek yada çift kanallı sağım ünitesi). Koyunlar boyunduruklarla bağlanır. Her iki koyun arasında bir sağım ünitesi vardır. Koyunlar çift çift sağılır. Süt borularla toplama tankına geçer. Kanaldaki (sıradaki) koyunlar hepsi sağıldığında toplu olarak salınır. Boyunduruklar sabitleştirilmiştir. Koyunlar boyunduruğa yalnız bir ucundan girebilirler ve doldururlar. (Ardışık sistem)

3. Ayrı boyunduruk sistemli sağım ünitesi sistemi: Boyunduruk sisteminin ayrı olması dışında üstdeki sağım ünitesi sisteminin hemen hemen aynısıdır. Boyunduruklar tekerlekler üzerinde geriye ve ileriye doğru hareket eder.

4. Dönerli tahlalı (Karuzer) Sistemi : Bu sağım sisteminde koyun bant sistemine göre çalışan bir dairesel platform üzerinde hareket ederken sağılır. Sağımcı ortada ayakta durur.

Makineli sağımda dikkate alınması gerekli noktalar

Makineli koyun sağımında, inek sağımından ayrı olarak makine ile sağımdan sonra elle ek bir sağım yapılması zorunluluğu vardır. Koyun, makine ile toplam pazarlanabilen sütün %80-85’şini verebilmektedir. Bir sağımcı saatte 6 sağım üniteli bir makine ile sağılan süt miktarının, el ile sağılandan farklı olmadığını ortaya koymuştur. Bu da gösteriyorki makineli sağım ile, pazarlanabilecek tüm süt koyunlardan alınabilmektedir.

Koyunlarda makineli sağıma uyum yönünden aşağıdaki özellikler aranır:

1. Meme bezel yapıda, düzgün yapıda, simetrik olmalıdır.

2. Yeterli kapasitede olmalıdır.

3. Meme başları silindirik olmalı, küre biçiminde olmamalıdır.

4. Meme başı çapı en az 15 mm. uzunluğu ise en az 20 mm olmalıdır.

5. Meme başları memeye dikey bağlanmalıdır.

6. Meme başlarının meme ekseni ile yaptığı açı en ideal 45° olmalı, 75°’yi geçmemelidir.

Koyunların makine ile sağılabilirlik yetenekleri değişik ölçütler ele alınarak saptanmaktadır. Bunlar, 15. saniyedeki süt miktarı, 60. saniyede elde edilen sütün toplam süte oranıdır. Bu gibi ölçütler yönünden koyunlar sıralandığında, makine ile sağılabilirlik yönününden de sıralanmış olmakta, belli sınırlar altında kalanlar sürüden ayıklanmaktadır.

Makineli sağımda, meme sağlığını etkileyen etmenlere dikkat edilmelidir:

Bunlar:

• Vakum pompasının hava verimi.

• Genel bakımın düzensiz yapılması.

• Kötü makine bakımı.

• Sağım ünitesinde yetersiz temizleme.

• Vakum hattının düzensiz çalışması.

• Pulsatörlerin aksak çalışmasıdır.

Sağım hijyeni

Sağlıklı hayvanlardan sağılan taze süt memeyi terkettiği anda sadece birkaç mikroorganizma bulunur. Yapılan çalışmalar alveollerde, süt hazinesine kadar olan kısımda mikroorganizma bulunmadığını göstermiştir. Buna karşılık meme başı kanalı, bir mikroorganizma yatağıdır. Sütün mikroorganizmalar ile ilk bulaşması burada olur. Meme başı kanalından 1 ml, süte 100- 1000 arasında mikroorganizma geçmektedir. Havadan süte geçen bakteri yok denecek kadar azdır. Havalandırması iyi olmayan barınaklarda süte geçen spor yapan bakteri sayısı 1 ml’de l00-200 arasında bulunmuştur.

Sütün bakteriyel bulaşmasına etkili olan diğer kaynaklar ise, iyi temizlenmemiş meme, sağımda kullanılan kaplar, süt güğümleri, sağıcı ve işletmede kullanılan yıkama suyudur. Bu bulaşma kaynaklardan süte çeşitli mikroorganizmalar geçmektedir. Ancak sağımdan sonra süte geçen mikroorganizmaların sayısı yanında türü de önemlidir. Sağlıklı hayvanların sütünde görülen bakteri türleri, hiçbir klinik belirtiye neden olmayan saprofit bakterilerdir. Hasta hayvanların sütünde ise insan ve hayvanlara hastalık yapan bakteriler bulunur. Koyun sağım hijyeni açısından önemli bir konuda, koyun sütlerinin inek sütlerinden daha fazla dışkı bulaşmasına maruz kalmasıdır. Böyle sütler koli bakterilerini içerirler, böylece salmonella gibi hastalık yapan bakteriler süte bulaşır. Bu nedenle koyun, keçi sağımı sırasında dışkı bulaşmasını önleyecek önlemlerinin alınması yararlı olmaktadır.

Sağlık ve teknolojik açıdan ele alınacak olursa nitelikli bir sütten:

• Hücre sayısı normal olan.

• Patojen hiçbir bakteri bulundurmayan.

• Toksin ve zararlı kimyasal maddeleri içermeyen,

• Normal bir tat ve kokuya sahip bir süt anlaşılmalıdır. Bu özellikleri içeren bir süt, ancak hijyenik koşulları bilmek ve yerine getirmekle elde edilebilir.

Bu koşulları kısaca özetlersek:

• Sağım ortamında karbondioksit, amonyak ve diğer zararlı gazların bulunmaması için yeterli altlık ve havalandırmanın sağlanması gerekir.

• Kokmuş, küflenmiş, bozulmuş yemler sütün bakteriyolojik kalitesi, aroma ve kokusunu bozacağından bu gibi yemleri kullanılmamalıdır.

• Sağıcıların hayvanlarda hastalık yapan patojen bakterilerin taşınmaması gerekir. Ayrıca sağıcı tüm temizlik ilkelerine dikkat etmelidir.

• Sağım sırasında hayvanların meme temizliğine dikkate edilmeli, en azından meme başları bir dezenfektan ile yıkanmalı, ilk süt ayrı bir kaba alınmalıdır. Sağım kapları amaca uygun olmalı, sağımdan sonra iyice yıkanmalı ağızları kapatılmalıdır. Sağımcılar sadece sağım anında giymek üzere temiz önlük kullanmalıdır.

• Sağımdan sonra süt ağılda bekletilmemeli, hemen süzme odasında süzülmelidir.

• Sütlerdeki mikroorganizma çalışmasını yavaşlatmak ve bozulmasını bir dereceye kadar önlemek için soğutma gerekir. En basiti düşük dereceli su ile soğutmadır. Soğutularak sütler soğuk su dolu havuzlar içinde güğümlerle konmalı, havuzdaki su güğümlerle süt düzeyinde olmalıdır. Su alttan verilip üstten akıtılmalıdır.

Sağım hijyeni konusunda sonuç olarak belirtmek gerekirse; sağlıksız ortamlarda sağılan koyun ve keçi sütlerinin ürünlere işlenmesinde çeşitli güçlükler ortaya çıkmaktadır. Bu durum insan sağlığını ilgilendirdiği gibi hayvan sağlığını da doğrudan doğruya ilgilendirmektedir. Bu nedenle sağım öncesi ve sonrası gerekli hijyenik önlemler ve duyarlı biçimde yerine getirilmelidir.

Paylaşmak önemsemektir!


Yazar: HB_Editör