Salı , Ağustos 28 2018
Son Dakika
Anasayfa / HAYVANCILIK / Büyükbaş Hayvancılık / İneklerde Kızgınlık
İneklerde Kızgınlık

İneklerde Kızgınlık

İneklerde Kızgınlık Zamanı

İneklerde Kızgınlık Nedir:

İneklerde Kızgınlık, Bir işletmede her ineğin süt veriminin yanı sıra yılda bir buzağı vermesi istenir. Normal gelişimini tamamlamış düveler 15-16 aylık yaşta tohumlanıp gebe bırakılmalıdır. Bundan daha erken yaşta sağlanan gebelik düvelerin hem gelişmelerini geriletir hem de işletmeye sağlayacağı toplam yararı azaltır. Hangi yaşta olurlarsa olsun, dişi sığırların belirli fizyolojik belirtiler eşliğinde gösterdikleri çiftleşme isteğine kızgınlık denilmektedir. Yöremizde kızgınlık ile eş anlamlı olarak öğürsemek kelimesi de kullanılmaktadır.

İneklerde Kızgınlık Süresi:

Gebelik sağlanamadığı sürece sığırlarda kızgınlık ortalama 21 günde bir tekrarlanır. Bu durum da Kızgınlık Döngüsü olarak tanımlanır. Kızgınlık döngüsü, ovulasyon ve gebeliğin gerçekleşmesi için gereken ve hayvan gebe kalmadığı sürece birbirini izleyen olaylar zinciridir.

Dişi sığırlar kızgınlık göstermeye başladıkları yaştan itibaren gebe kalmadıkları sürece her 18-21 günde bir kızgınlık gösterirler. Her döngü ortalama 21 gün devam eder.

Düveler mümkünse doğum güçlüğü yaratmayacak boğaların spermalarıyla tohumlanmalıdır. Melezleme yapılacak ise küçük cüsseli ırklar tercih edilmelidir. İkinci ve daha sonraki yavrulara gebe bırakılacak ineklerde, inekten kaynaklanan zor doğum olasılığının düşmesi beklenir.

İnekler doğumlarını takip eden 1. ayda kızgınlık gösterirlerse de hemen tohumlanmamalıdır. Doğuran bir sığırın tekrar tohumlanması için hiç olmazsa 50-60 gün geçmesi beklenmelidir. Bu hem yeterince süt elde edebilmek hem de tohumlama başarısını artırmak, yani gebelik sağlama ihtimalini yükseltmek için gereklidir. Gebe kalan inekler izleyen doğumlarına 45-60 gün kala kuruya çıkarılmalıdırlar. Böylece ineklerin bir yılda 10 ay kadar sağılmaları ve bir doğum yapmaları sağlanmış olur.

Doğumu takip eden 85-90. günde hala gebe bırakılamamış inekler işletmeye yük olmaya başlarlar. Çünkü bu dönemden sonra gebelik sağlanamayan her kızgınlık laktasyonun düşük süt verimli dönemi ya da hayvanın sağılmayacağı sürenin 20 gün uzaması, bir yılda elde edilecek buzağı sayısının azalması ve verimsiz dönem masraflarının artması anlamına gelir. Bu nedenle ineklerin kızgınlıklarının iyi takip edilmesi, tohumlamanın zamanında ve hatasız yapılması gerekir.

İneklerde Kızgınlık Takibi:

Tohumlama başarısı sadece tohumlamacının becerisi değil, uygun tohumlama zamanının iyi belirlenmesi ile yani iyi kızgınlık takibi ile de ilişkilidir. Bunun için ineğin doğurduğu tarih, kızgınlık gösterdiği tarihler, tohumlama tarihleri kaydedilmeli ve kızgınlık takibi bu bilgilere göre yapılmalıdır.

Başta yüksek verimliler olmak üzere bazı ineklerin kızgınlık belirtilerini fark etmek oldukça zordur. Gizli kızgınlık olarak tanımlanan bu durumun size zarar vermemesi için kızgınlık takibinin dikkatli bir şekilde yapılması ve günde sabah ve akşam iki kere en az 20 dakika süre ile kızgınlık göstermesi beklenenlerin izlenmesi gerekir. İneklerin çoğu gece veya sabaha karşı kızgınlık gösterirler. Bu nedenle sabahın erken saatlerinde yapılacak kontroller daha önemlidir.

İneklerde Kızgınlık

İneklerde Kızgınlık Belirtileri

Kızgınlık belirtileri kızgınlık dönemine göre farklı zamanlarda ortaya çıkmaktadır. Kızgınlığın belirtileri ise aşağıda sıralanmıştır.

  • Kızgın olan inekler, geceleri ayakta olmayı tercih ederken, gündüzleri de nadiren yatarlar ve ürkütüldüklerinde hemen tepki verirler.
  • Binme hareketi sırasında yerinde durmayan ineklerde esas kızgınlık başlamış sayılmamalıdır. Binme hareketine müsaade etme esas kızgınlığın en önemli belirtisidir. Dikkatli gözlem yapıldığında, ineklerin sırt ve sağrılarında binme sonucu oluşan kirlenme gözlemlenebilir.
  • Kızgınlık başlangıcına yakın olan inekler, bir araya toplanma eğilimi gösterirler. Boğa olması durumunda boğaya mümkün olduğunca boğaya yakın olma eğilimindedirler.
  • Kızgın ineklerin, hareketlilikleri artar, yem yeme istekleri azalır, o günkü süt verimlerinde bir miktar düşme gözlenir.
  • Diğer ineklerin ferçlerini koklarlar, kızgın olan veya kızgınlığı yaklaşan ineklerin arka kısımlarına çenesini sürterler.
  • Kızgın ineklerin, ferç’i, pembe, ıslak ve şişkin olup, aynı zamanda yetiştiricilerin Çara adını verdiği şeffaf, yapışkan akıntı görülür.
  • Kızgınlık sonrası ikinci ve üçüncü günlerinde, düvelerin % 90’ı ile ineklerin % 50’sinde ferçten hafif kanlı akıntı (kanama) olur.

İneklerde Kızgınlık Gözleminde Başarı

Kızgınlığı belirlenmesindeki başarı yapılan gözlem sayısı ile yakından ilişkilidir. Günde yapılan kontrol sayısı ve kızgınlığın belirlenmesinde aşarı oranı Çizelge 2’de verilmiştir. Çizelge 2. Günde yapılan kontrol sayısı ve kızgınlığın belirlenmesinde başarı oranı

Kızgınlığın belirlenmesindeki başarıda gözlem sayısı, önemli bir kriter olmakla birlikte gözlem zamanı da çok önemlidir. Yapılan çalışmalarda ineklerin büyük çoğunluğunda kızgınlık belirtilerinin gece ortaya çıktığını göstermektedirler (Şekil 2).

Bir kişi, etkin çalışabilirse 300 kadar ineğin kızgınlık belirlenmesinde yeterli sonuç alabilir. Çünkü kızgınlık nedeniyle hareketlenen inek sayısı, ne kadar fazla olursa kızgınlığın saptanması da o kadar kolay olacak demektir. Ancak, 10 inekten büyük sürülerde kızgınlığın belirlenmesinde, numaralama, kayıt tutma ve ineklerin gruplara ayrılması başarıda çok önemli bir rol oynamaktadır.

İneklerde Kızgınlık Gözleminde Dikkat Edilecek Noktalar

Entansif ve çok ineği olan bir işletmede, deneyimli ve sadece bu işe bakan kişiler sorumlu olmalıdır. Tüm kızgınlık belirtilerini iyi bilen bir yetiştirici de kendi ahırında, belirli bir düzen içinde özel vakit ayırarak kızgınlıkları belirleyebilir. Bir ahır içinde bulunan ineklerde kızgınlık gözlemi yaparken dikkat edilecek noktalar aşağıda sıralanmıştır.

  • Uygun zamanda gözlem yapılmalıdır. Gece, sabah erken ve akşam geç saatlerde de gözlem yapılmalıdır.
  • Gözlem yapacak kişi, bu iş için rahat kıyafetleri ile ahır içinde dolaşacak şekilde hazırlanmış olmalıdır.
  • Kızgınlık gözlemi sırasında yem kontrolü veya herhangi bir diğer işe bakılmamalıdır.
  • İneklerin arasında yavaş ve rahat bir şekilde gezinilmelidir. Çalışanlar varsa işleri bittikten sonra gözlem yapılmalıdır.
  • 50 ineklik bir bölmede bir gözlem süresi en az 25 dakika sürmelidir.
  • Kış aylarında çok belirgin olmayan ve sessiz kızgınlık adı verilen kızgınlıklar sıkça görülmektedir. Ayrıca
  • Sıcak yaz aylarında da benzer durumlar söz konusudur. Yetiştiriciler, bu zamanlarda kızgınlık belirleme işlerine özel önem göstererek bu problemin üstesinden gelebilirler.

İneklerin en uygun zamanda çiftleştirilmeleri veya tohumlatılması maksimum döl tutma sağlanması ve işletme ekonomisi açısından son derece önemlidir. Tohumlama masrafları ve zaman kaybı bunlar içinde sayılabilir. Bu konuda araştırma yapanlar, en yüksek döl verimi almada en önemli eksikliğin kızgınlığın saptanmasında ve gerçek kızgınlık zamanının belirlenmesinde görülen hatalardan kaynaklandığını belirtmektedirler. Yetiştiriciler, en uygun tohumlama zamanını belirleyebilmeleri için esas kızgınlığın başladığı zamanı çok iyi belirlemelidirler. Ancak, bu sağlanabildiğinde her yıl muntazam olarak bir inekten bir buzağı elde etme mümkün olabilecektir.

İneklerde Kızgınlık Dönemi Nasıl Anlaşılır :

Temel prensiplerSürüde döl verimi bakımından iyi bir sonuç alabilmenin ilk koşulu kızgınlıkların zamanında ve doğru şekilde saptanmasıdır. İşletmenin karlılığı açısından bu konu çok önemlidir.

  • Kızgınlık ortalama 6-18 saat arasında sürmektedir. Bu süre ve davranış biçimi ahırın yapısı, hayvanın ayak ve tırnak sağlığı başta olmak üzere mevsim, besleme vb çevre faktörlerinden etkilenmektedir.
  • İşletme sahibi veya görevli, hayvandaki davranış değişikliğini saptamak için yeterli zaman ayırmalı, özellikle bir sığırın diğer sığırların aşmasına izin vermesi halinin kızgınlığın tek özel davranışı olduğu bilinmelidir. Gözleme dayalı tespit etkili, güvenilir, basit ve ucuzdur. Dikkatli bir kişi yeterli zaman ayırarak kızgınlık gözlemi yapıyorsa bu temel yöntem olarak değerlendirilebilir.
  • Gözlem için en uygun zaman, başta sabahın ilk saatleri olmak üzere, sağım ve yemleme gibi işlerin yapıldığı saatlerin dışındaki sürünün sakin olduğu dönemdir.
  • Gözlem için aynı zamanda her fırsattan da yararlanmalıdır. İnekler en az 20 dakika boyunca ve günde iki kez izlenmelidir. Çünkü ineklerin çoğunun kızgınlık davranışı göstermeleri arasında geçen süre 20 dakika kadardır.

Günde iki sefer gözlem yapılacak ise;

– Sabah sağımdan önce ve

– Akşam, işlerin bitmesinden 1 saat sonra uygun zamanlardır. Her gözlem en az 20 dakika olarak gerçekleştirilmelidir.

İneklerde Kızgınlık Belirtileri Nelerdir

  • İnekler huysuzlaşırlar, az yem yer ve az su içerler,
  • Diğer ineklerin sırtına çene ucunu dayar veya vulvalarını koklarlar,
  • Diğer hayvanların üzerine atlarlar, başka hayvanların kendi üzerlerine atlamasına rıza gösterirler.
  • Emziren inekler buzağısını teper, ona karşı huysuzlaşır ve emzirmek istemezler,
  • Süt verimleri azalır. Vulva dudakları kızarmış ve hafif şişmiştir, yumurta akına benzer bir akıntı (çara) görülür.

Üremenin iyi bir şekilde planlanması için tohumlama yapılmayacak olsa bile, gözlemlenen kızgınlıklara ait bilgilerin, hiç olmazsa tarih ve tespit saatinin kayıt edilmesi gereklidir.

İneklerde Kızgınlık Takvimi

Kızgınlık Başlangıcı (0-12. Saat)

  • Başka inekleri koklar, atlamak ister.
  • Sütünü azaltır.
  • Sinirlidir.
  • Yem yeme isteği azalır.
  • Vulva ıslak, kırmızı ve hafif şiştir.
  • Gerisinde az sulu ve beyazımsı bir akıntı vardır.

Kızgınlık ortası (12.-24. Saat)

  • Atlamak için durur.
  • Vulvadan berrak, ipliksi çara akıntısı gelir.

Kızgınlık Sonu (24. Saatten sonra)

  • Atlamak için artık durmaz.
  • Davranışlar normalleşir.
  • Vulvadan akıntı azalır, çok yapışkan hale gelir.

İNEKLER KIZGINLIKLARINI EN ÇOK GÜNÜN HANGİ SAATLERİNDE BELLİ EDER?

İneklerde kızgınlık tespiti gününün belirli saatlerinde daha kolay yapılabilmektedir. İneklerin hangi saate daha çok kızgınlık gösterdiğinin bilinmesi, iş gücünü azaltması yanında, kızgınlığın doğu bir şekilde tespit edilmesi için gereklidir. Genel olarak inekler günün her vaktinde kızgınlık davranışı sergileyebilirlerse de daha çok gece 24:00 ile sabah 6:00 saatleri arasında kızgınlık gösterme eğilimindedirler. Aşağıdaki tabloda 100 başlık bir sürüde günün belirli saatlerinde kızgınlık gösteren ineklerin sayısını göstermektedir.

Saat                      Kızgınlığın Görülme Oranı (%)
06.00-12.00                              22
12.00-18.00                              10
18.00-24.00                              25
24.00-06.00                              43

İneklerde Kızgınlık Belirtilerinin Tespiti :

  • İneğin çiftleşmek için kaçmadan beklemesi en iyi işarettir.
  • Kuyrukta kanın görülmesi tohumlama için geç kalındığını gösterir. Kanama 18-21 gün sonra görülmesi muhtemel kızgınlığın en önemli belirtisidir.
  • Bir kızgınlık beklenti takvimi kullanmalı, bu takvim günlük olarak yenilenmeli ve kontrol edilmelidir.
  • Bir inek doğumundan 30-40 gün sonra kızgınlık göstermediği takdirde bir sorun olduğu akla gelmeli ve bir Veteriner Hekime başvurulmalıdır.
  • Kızgınlığın en iyi saatleri akşam geç ve sabah erken saatlerdir.
  • Ahırdaki inekler kızgınlık kontrolü için hiç olmazsa günde iki defa dışarıya çıkarılmalıdır.

Sığırlarda Suni Tohumlama Zamanı

Suni tohumlamada inek, yetiştirici ve tohumlamacı başarıya etki eden 3 önemli aktördür:

  • Kızgınlık gösteren bir inek
  • Kızgınlığı zamanında saptayan ve gecikmeden haber veren bir yetiştirici
  • Zamanında gelen ve işini iyi yapan bir tohumlamacı

Düveler 15 aylık yaşı (On dört aylık (420 gün) yaştan önce tohumlanan sığırlar için anaç sığır ve doğan buzağıları için devlet tarafından buzağı desteği verilmez.) tamamladıklarında, ineklerde doğumu takip eden 2. aydan sonra kızgınlık belirtisi gösterdiklerinde, kızgınlık gösterdikleri andan itibaren 24 saat içerisinde tohumlanmalıdır.

Kızgınlık başladıktan 12 saat sonra yapılan tohumlama en olarak kabul edilir. Bir başka ifade ile kızgınlık başlangıcından sonraki 6.-18. saatler arasında yapılan tohumlamalarda gebe kalma ihtimali yüksektir.

Ne var ki ineklerde kızgınlığın gözlem saatinden önce başlamış olacağı ihtimali gözden ırak tutulmamalıdır. Yani kızgınlığın başlama zamanı konusunda tereddüt yaşanabilir. Eğer son izleme vakti ile kızgınlığın belirlendiği izleme vakti arasında 12-15 saat fark varsa kızgınlığın 5-6 saat önce başladığı varsayılabilir. Bu durumda tohumlamanın 10-12 saat sonra yapılması yerinde olur. Fakat işletmelerde hem sabah hem de akşam saatlerinde kızgınlık izlenmeli, sabah kızgınlık gösterenlerin akşama doğru, akşam kızgınlık gösterenlerin de öğleden önce tohumlanmaları sağlanmalıdır.

Kızgınlık başlangıcından itibaren 24 saat geçen hayvanların tohumlanması gebelik sağlamaz. Zamanında tohumlanamayan ineğin yeni bir kızgınlık göstermesini beklemek gerekir. Bu da ancak 18-21 gün sonra gerçekleşir. Bir ineğin kısa sürede arka arkaya iki veya daha fazla tohumlanması gebelik başarısını artırmaz. Sadece masrafı artırır.

İneklerde Kızgınlık Problemleri

Süt üretimi: Yüksek miktarda süt salgılanması döngünün başlamasını geciktirmektedir.

Emzirme: Buzağının emme davranışı güçlü bir şekilde prolaktin/oksitosin sistemini uyarmakta ve yerli ırklarda daha erken ortaya çıkan döngüsel aktivitenin ortaya çıkışını aksatmaktadır.

Beslenme: Kötü yönetilmiş bir kuruya çıkartma ve laktasyonun ilk haftalarında düşük enerji ile besleme (vücudun durumundaki değişimler) ilk ovulasyonu geciktirmektedir.

Doğum sayısı: Doğumdan ilk ovulasyona kadar geçen süre, daha önce doğum yapmış olanlara oranla, ilk doğumunu yapan hayvanlarda daha uzun seyretmektedir (genç dişiler henüz büyümelerini tamamlayamamış olup sindirim kapasiteleri daha zayıftır).

Mevsimler: Doğum sonrası anestrus periyodu kışın, özellikle emziren hayvanlarda daha uzun sürmektedir.
Barındırma koşulları: Cinsel aktivitenin yeniden başlaması serbest, aydınlık ve açık havada dolaşma olanağı olan barınaklarda barındırılan hayvanlarda daha kısa sürmektedir.

İnekler neden kızgınlık göstermezler :

İnek gebe kaldığı zaman, yumurtalıkta corpus luteum (sarı cisim) kisti olduğu zaman inekler kızgınlık göstermez.

İneklerde sessiz kızgınlık :

Bunun dışındaki hallerde ise belki kızgınlık göstermektedir, ama biz fark edemeyiz. Buna “gizli kızgınlık” , “sessiz kızgınlık” veya “gösterişsiz kızgınlık” diyebiliriz.  Yeterli enerjiyi sağlayamadığımız ineklerde bu durum ortaya çıkabilir.

İnekler en fazla hangi saatlerde kızgınlık gösterir :

Kızgınlığın en iyi saatleri akşam geç ve sabah erken saatlerdir.

İneklerde Kızgınlık Döngüsü :

İnekler yıl boyunca kızgınlık gösterebilirler. İneklerde iki kızgınlık arası süre (kızgınlık döngüsü uzunluğu) ortalama olarak 21 gündür. Döngü, 18 günden 24 güne kadar bir değişim aralığı gösterebilir. Düvelerde döngü uzunluğu ergin ineklere göre daha kısadır. Ayrıca, doğumdan sonraki ilk kızgınlık, ikinci kızgınlıktan da ortalama 15gün daha önce görülür. Ortalama kızgınlık süresi 18 saattir, bu süre 12 – 24 saat arasında değişir. Sıcak ve soğuk çevre şartları, ineklerde bireysel olarak kızgınlık süresinin azalmasına ve kızgınlıkların saptanmasında zorlukların artmasına neden olur.


Hakkında HB_Editör

İlginizi Çekebilir

Düvelerde Zor Doğum

Düvelerde Zor Doğum

Düvelerde Güç Doğum Düvelerde Zor Doğum Düveler ırkın erişkin haline göre, henüz %75’lik bölümüne gelmiş …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.