Salı , Şubat 20 2018
Anasayfa / HAYVANCILIK / Büyükbaş Hayvancılık / Büyükbaş Hayvan Hastalıkları / Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı
Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı

Paratüberküloz

Hayvanlarda veya paratüberküloz enteritis de denilen paratuberküloz, Mycobacterium avium subsp. Paratuberculosis (Map.) adlı bir mikobakterinin yol açtığı bir enfeksiyon hastalığıdır. Yetişkin sığırlar, dışkı yoluyla birtakım basiller yayabildikleri uzun bir kuluçka döneminin ardından, süreğen bir ishale tutulurlar ve belirgin şekilde zayıflarlar.

Paratübertkülozun sebep olduğu yüksek ekonomik kayıp, hasta sürülerin sağlıklarına kavuşturulması için uyumlu ve standartlaştırılmış önlemlerin alınmasına veya bazı durumlarda, hastalığı kontrol altına alacak ortak önlemlerin alınmasına yol açmıştır.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Sebepleri ve risk faktörleri

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Bakteri

Mycobacterium avium subsp. Paratuberculosis (Map.), enfeksiyona uğramış dokuların Ziehl-Nielsen boyamasıyla (foto 30.1) ortaya çıkarılabilen bir basildir. Kuş tüberkülozu basiliyle yakın, sığır tüberkülozu basili ile uzak akrabadır. Bu sebeple, Map enfeksiyonuna uğramış hayvanlarda kuş intradermal tuberkülin testi ve bazı durumlarda, sığır intradermal tuberkülin testi olumlu tepkilere yol açar.

Bakterinin kültür ortamında veya canlı organizma içinde çoğalması çok yavaş olur. Bu da yalıtılması için gerekli 6 hafta ile 4 ay arasındaki süreyi ve hastalığın uzun kuluçka dönemini açıklar.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Map-sığır etkileşimi

Bakteri hayvan vücuduna girdikten sonra bazı hücrelerin içinde yaşamını sürdürür. Bu arada, hücreye kısmen koruyucu nitelikte bir bağışıklık kazandırır ve bazı şartlarda, koruyucu olmayan ama teşhiste işe yarayan antikorların üremesine yol açar.

Bazı sığırların bağışıklık sisteminin tepkisi Map’ın çoğalmasını büyük ölçüde sınırlayabilir. Sığırın dışkısıyla birlikte atılan bakteri görülmez. Dışkılarda (kültür veya PCR) veya kanda (antikorlar) alışılageldik tekniklerle yapılan taramalar negatif sonuç verir.

Bazı vakalarda, genellikle birkaç ay veya birkaç yıllık bir gelişimin ardından, hücre düzeyindeki bağışıklık tepkisi bakterinin çoğalmasını önlemek için yetersiz kalır ve Map bağırsakta yayılır (foto 30.2 ve 30.3). Hastalık belirtisi vermeyen bu sığırlar dışkılarıyla birlikte genellikle aralıklarla ve değişken miktarlarda mikobakteriler atarlar. Bu aşamada, halen kullanılan tarama teknikleri yalnızca bir kısım hayvanını dışkısında (kültür, PCR) veya kanında (antikorlar) pozitif sonuç verir.

Daha sonraki aşamada, hücre için bağışıklık tepkisinin çökmesiyle birlikte, lezyonlarda şiddetli bir artış (foto 30.4 ve 30.5) ve ishal görülür. Map bol miktarda çoğalır, kan dolaşımına karışabilir ve böylece, bağırsak dışındaki organlara, örneğin rahme veya memeye yerleşebilir. Dışkıyla birlikte düzenli bir şekilde ve yüksek yoğunlukta dışarı atılan mikobakteriler ve kandaki antikorlar artık bilinen tekniklerle tespit edilebilirler.

Map’ın organizmadaki gelişimini etkileyen veya belirleyen faktörler halen tam olarak bilinmemektedir.

Özellikle çeşitli sığır ırkları arasında paratüberkülozun görülme sıklığı kısmen genetik faktörlerle açıklanabilir.

Hastalığa yakalanmış 6 ay ile 1 yaş arasındaki buzağılar hastalığa yakalanmış daha yaşlı sığırlara göre daha bariz belirti verirler.

Ciddi boyutlardaki beslenme eksiklikleri ve parazit varlıkları hayvanın koruyucu bağışıklık sistemini zayıflatarak paratüberkülozun gelişmesine zemin hazırlar.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Bulaşma

Map’ın en büyük kaynakları hasta sığırlar (sayıları az olsa da güçlü bir şekilde oldukça uzun zaman boyunca bakteri yayarlar) ve enfeksiyonu taşıdığı halde hastalık belirtisi vermeyen ama bakteri yayan sığırlardır (bunların sayısı hasta sığırlardan fazladır, zor tespit edilirler ve bakterileri aralıklarla ve değişken miktarlarda yayarlar). Diğer geviş getiren evcil (koyun, keçi) veya yabani hayvanlar ve yaban tavşanları da Map kaynağı olabilir, ama önem dereceleri düşüktür.

Başlıca bulaşma maddesi dışkıdır. Ağız sütüyle süt, dışkıya oranla, çok daha az sıklıkta ve kuvvette bakteri bulaştırabilir.

Hastalık sığırlara ağız yoluyla bulaşır. Plasenta yoluyla bulaşma seyrek görülür ve hastalığın klinik döneminde gerçekleşir.

Map dış ortamda çok dayanıklıdır. Durgun suda ve gübreliklerde 8-9 ay yaşamını sürdürebilir. Bu bakteri, amonyum katernerler hariç, bilinen dezenfektanlar (% 5’lik krezol, % 5’lik fenol, % 10’luk çamaşır suyu, % 10’luk kireç kaymağı) karşısında hassastır.

Map’ın bir işletme içerisinde bulaşması değişik şekillerde olur (şekil 30.1): Buzağı hastalığı hayatının ilk aylarında, meme başları üzerine veya çevreye (işletme malzemeleri, besinler) bulaşmış bakterili dışkıdan kapar. Hastalığı taşıyan ağız sütü ve süt de, özellikle süt ineği yetiştiren işletmelerde, dişi buzağılar/danalar tam sütle beslenirken, hastalığın bulaşmasında rol oynuyor olsa da, dışkının payı daha büyüktür.

Hastalığın hayvanlar arasında bulaşma riski ahırda mera ortamına göre daha yüksektir. İşletmeye özgü bazı faktörler de hayvanların Map’a maruz kalma şanslarını arttırır: Aşırı hayvan nüfusu, buzağılarla yetişkin sığırların bir arada tutulması (yavru emzirme döneminde kaçınılmazdır ama süt sığırı işletmesinde ayrılmalıdır), hayvan barınaklarında hijyen eksiklikleri.

Map’ın bir işletmeden diğerine bulaşması, enfeksiyonu taşıyan ama hastalık belirtileri göstermeyen bir sığırın dışarıdan getirilmesiyle (satın alma, ödünç alma) gerçekleşir. Araziye yayılan gübre yığınları ve altlık malzeme seyrek de olsa enfeksiyona kaynaklık eder.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Ortaya çıkma şartları ve belirtiler

Hastalığa genellikle genç yaştaki sığırlar, ilk veya ikinci doğumunu yapmış inekler yakalanır. Ama hastalık daha yaşlı sığırlarda da ve seyrek olarak 15-18 aylık genç sığırlarda da görülür. Tüm emziren ve süt sığırı işletmeleri paratüberküloza maruz kalabilir. Ancak, belli bazı sığır ırklarının yetiştirildiği bazı üretim havzalarında hastalık daha az görülür.

Bir işletmedeki klinik vakalar genellikle çok az görülür (yılda % 1-5 yeni vaka). Buna karşılık, hastalık taşıyan ama belirti vermeyen hayvan vakalarına çok daha sık rastlanır. Hastalık bir işletmeye sızdıktan sonra, çok yavaşça ve adım adım ilerleyerek buraya yerleşir ve yayılır.

Zayıf hayvanlar erkenden elden çıkarılarak hastalığın normal seyri kesintiye uğramazsa ölüm vakaları % 100’e varacak kadar yüksek olur.

Bakterinin kuluçka dönemi çok uzundur: En az birkaç ay, ortalama 2-3 yıl.

Hastalığın en önemli belirtisi ishaldir. Hastalığın aşamasına göre, bu ishal sürekli veya aralıklarla görülebilir. İshal dışkısı sıvı halde ve miktarı boldur. Hayvan çok sık ve hiç ıkınmadan dışkılar. Hastalığın klinik gelişiminin sonunda, bazen dışkıda tam sindirilmemiş bitki parçaları görülür ama asla kan veya yalancı zarlar görülmez. İshal formda dışkı hayvanın kuyruğunu, kalçalarını bolca kirletir. Karın içeri çöker. Hayvan yavaş yavaş zayıflar. Gelişimin son aşamasında, bazen hayvanın çene altında ödem ortaya çıkar (şişe şeklinde), hayvan öylesine zayıflamıştır ki artık “yürüyen bir iskelete” benzer (foto 30.6’dan 30.8’e).

Hastalığın bütün gelişme aşamaları boyunca hayvanın davranışlarında, hayret verecek şekilde, değişiklik olmaz. İştahı yerindedir, sıvı kaybı ve rektumdan ölçülen vücut sıcaklığı normaldir.

Hastalığın gelişim süresin genellikle birkaç aydır (süreğen ishal). Paratüberkülozun belirtileri fasciolosis ve gastro-intestinal strongyloid belirtilerinden ayıt edilmelidir (bkz. Bölüm 29). Hayvana uygulanacak sıradan ishal tedavileri ve antiparaziter tedaviler sonuçsuz kalır.

Paratüberkülozun bazı atipik formları mevcuttur:

  • Akut ishalle, belirgin bir sıvı kaybıyla ve iştah azalmasıyla seyreden form,
  • En önemli belirti olarak, zayıflamayla, tüylerin yer yer dökülmesiyle ve hafif bir ishalle seyreden form.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Tedavisi

Hiçbir özel tedavisi yoktur. Semptomatik tedaviler hastalığın çeşitli belirtilerini bazen geçici olarak ortadan kaldırabilir. Hastalıkla ilgili değerlendirme her zaman olumsuzdur.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Hastalığı önleme

Fransa’da halen bu hastalığa karşı bir aşı bulunmadığı için, hastalığın bulaştığı sürülerde klinik vakaları kontrol altına almak ve sağlıklı sürüleri korumak üzere yalnızca bazı sağlık önlemleri alınmaktadır.

Hastalığın bulaştığı sürülerin sağlığına kavuşturulması

Hastalığın bulaştığı sürülerin sağlığına kavuşturulması için, her tür işletme sistemine uygulanabilecek bir dizi önlem alınmalıdır:

Hayvanlar üzerinde yapılacaklar:

  • Hasta hayvanların erkenden tespit edilerek hızla fiziksel yalıtıma alınmaları,
  • Ortama ve hayvanlara hastalık bulaştıran en önemli kaynağı bertaraf etmek üzere, genellikle 20-24 aylık sığırlar arasında enfeksiyonu kapmış olanların taranması. Tarama protokolleri uygulama sıklığı (yılda bir, iki yılda bir gibi) ve uygulanan laboratuar teknikleri (seroloji, dışkı kültürü yani Map’ın yalıtılması) bakımından birbirinden farklıdır,
  • tavsiyelerine uyularak ve iyi bir antiparaziter uygulamasıyla sığırların genel dirençlerinin arttırılması;

İşletme barınaklarında yapılacaklar:

Yılda en az bir kez sıkı temizlik ve dezenfeksiyon yapılması;

Araziler üzerinde yapılacaklar:

  • Gübrelerin ve yataklık malzemenin (sap) araziye serilme işleminin, işletmenin sıkıntıları ve hastalığa karşı en hassas sığırların (ilk yılındaki dişi sığırlar) bunlara maruz kalabilecekleri dikkate alınarak, en iyi şekilde yönetilmesi; örneğin, gübrelerin yığın halinde stoklanması suretiyle oluşan Map yoğunluğunu azaltmak için en az bir yıl boyunca kompostlama yapılması, yataklık sapların ve gübrelerin bellenerek toprağa gömülmesi. İneklerin buzağıları eşliğinde veya genç dişi danaların otladıkları meralara gübrelerin serilmemesi,
  • Asit nitelikli pH düzeyine sahip meralara kireç atılması.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Bazı spesifik tavsiyeler:

Süt ineği işletmelerinde:

Hayvanlar üzerinde yapılacaklar:

  • Buzağının doğar doğmaz, ağız sütünü emmesine fırsat vermeden annesinden ayrılması,
  • Bu buzağılara ısıl işlem uygulanmış ağız sütü, ardından bir süt ikame yemi verilmesi;

Barınaklar üzerinde yapılacaklar:

  • Muhtemel doğum için iyi bir hijyen sağlanması,
  • İşletmedeki süt ineklerinin yerini alacak dişi danaların işletme içerisinde yetişkinlerden mutlaka ayrı tutulması;

Etçi sığır işletmelerinde, barınaklarda yapılacaklar:

Hayvan yoğunluğu standartlarına uyulması, inek gruplarının fizyolojik durumlarına göre birbirinden ayrı tutulması, hayvanların yaşam alanlarının hijyenik olması (örneğin yeterli altlık).

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı bulaşmadığı işletmelerin korunması:

İşletmeye yeni hayvanların katılması sırasında, hayvanların tek tek kontrolden geçirilmesi şiddetle tavsiye edilir.

Tarama sırasında pozitif bir sonuçla karşılaşıldığında, o sığır işletmeye sokulamaz. Yine de, uygulanan testlerle (dışkı için PCR, seroloji, avian intradermal-tuberkülin) taramanın negatif sonuç verme (negatif sonuç alındığı sırada hayvanın hasta olmadığının garantisi) değeri, özellikle genç sığırlarda, genellikle orta düzeydedir.

Hayvanlarda Paratüberküloz Hastalığı Fotoğrafları

Foto 30.1: Kırmızıya boyandıklarında (ZiehlNielsen renklendirmesi) ortaya çıkan aside ve alkole dayanıklı basiller.

Foto 30.2: Bağırsağın mikroskopik kesitinde epiteloid hücreler ve çok çekirdekli Langhans hücreleri görülüyor (hemalun-eosin boyaması).

Foto 30.3: Paratüberküloza yakalanmış bir sığırın bağırsağının mikroskopik kesiti (immunofloresanslı tetkik).

Foto 30.4: Boş bağırsak ile ince bağırsak altında görülen lezyonlar. Bağırsağın hacmi artmış, gerilmiş ve kıvrılmıştır. Bağırsak askısı beyazlaşmış ve nemlidir

Foto 30.5: Bağırsak ve özellikle ince bağırsak altı mukozasının büyük ölçüde kalınlaşması ve kıvrımlarının kalınlaşıp derinleşmesiyle birlikte beyin görüntüsü verir

Şekil 30.1: Paratüberkülozun işletme içerisinde bulaşma şeması.

Foto 30.6: Emziren bir inekte (ikinci doğumu) paratüberküloz: Kas kitlesindeki erime karakteristiktir.

Foto 30.7: Zayıflamanın yanı sıra, hayvanda yoğun ve sürekli bir ishal vardır. Tüyleri solgundur.

Foto 30.8: Hayvan ishalle birlikte protein kaybı da yaşar ve bazen dil altında ödem oluşur (şişe şeklinde)

Paylaşmak önemsemektir!


Hakkında HB_Editör

İlginizi Çekebilir

Şap Hastalığı Hakkında Bilgi

Şap Hastalığı Hakkında Bilgi

Makalede Neler Var ?1 Hayvanlarda TABAK HASTALIĞI1.1 Şap Hastalığı Hakkında Bilgi ŞAP HASTALIĞI NİÇİN BU …

shares