Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı

Koksidiyoz

Hastalığı, Eimeria cinsinden özellikle Eimeria bovis ve Eimeria zuernii tek hücrelilerin yol açtığı paraziter hastalıklardır. Bu parazitler hayvanın bağırsaklarında çoğalır ve buzağılarla danalarda bazen kanlı ve ciddi ishallere, büyüme bozukluklarına ve seyrek olarak da sinirsel bozukluklara sebep olurlar.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Sebepleri

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Parazitler ve yaşam döngüleri

Koksidiumlar konakladıkları canlıya özgü tek hücrelilerdir. Eimeria cinsinden yirminin üzerinde tür tanımlanmıştır. Bunlardan sadece ikisi sığırlarda hastalık yapar: E. bovis ve E. zuernii. Ayrıca, E. alabamensis de otlağa çıkarılan danalarda klinik rahatsızlıklara yol açabilmektedir.

Koksidium yaşam döngüsü dolaysız olup üç evreden oluşur, bunlardan ikisini buzağının vücudunda (eşeysiz ve eşeyli), birini dış ortamda (sporogoni veya sporlanma) geçirir. Şizogoni veya eşeysiz üreme evresi ince bağırsakta geçer ve ardından gelen gamogoni, (eşeyli üreme) evresi ince bağırsağın alt kısmında, kalın bağırsakta ve körbağırsakta geçer. Konağın bağırsağında gerçekleşen üreme koksidia sayısını büyük ölçüde arttırır ve bunlar dışkıyla birlikte oositler şeklinde dışarı atılır (foto 26.1).

Parazitin eşeysiz üreme evresinin sonunda ve eşeyli üreme evresi sırasında konak hayvanda büyük çaplı lezyonlar ve hastalık belirtileri baş gösterir.

Parazitin prepatent döneminin (eşeysiz üreme safhasının başından oositlerin oluşumuna kadar) süresi bir koksidium türünden diğerine, 14 ila 21 gün arasında değişkenlik gösterir. Bu süre, doğumlarının hemen ardından parazite maruz kalmış 15-21 günlük buzağılarda koksidiyozun klinik belirtilerinin neden görülmediğinin de açıklar. Uygun şartlarda (nemli, soğuk veya ılık ortamlarda), oositler dış çevrede aylarca direnebilir.

Sporlanma sırasında, ovositler buzağıda hastalığa yol açma yeteneğine kavuşurlar. Bu olgunlaşma için bol oksijen, ılık ve nemli hava gereklidir. Uygun şartlarda, sporlanma süresi 1 haftadır.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Parazit kapma ve hassasiyet faktörleri

Koksidiumların yol açtığı enfeksiyon sonucunda Eimeria türüne özgü koruyucu bir bağışıklık kazanılır. Buzağıların doğumlarını izleyen ilk aylarda görülen çok sayıdaki hastalık vakasının sebebi, henüz bu bağışıklığı kazanamamış buzağıların büyük dozlarda enfeksiyon ajanına maruz kalmalarıdır.

İşletmenin genel şartlarına bağlı değişik stres faktörleri ve bazı koenfeksiyonlar buzağıların direncini zayıflatabilir ve koksidiumların patojen etkilerini arttırabilir.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Bulaşma

Ovositlerin ana kaynağı hasta buzağılar (1 gram dışkıyla birlikte on binlerce oosit dışarı atılır) ve parazit yayıp hastalık belirtisi göstermeyen yetişkin sığırlar ile danalardır. Oositle bulaşık çevre de önemli bir bağlantı rolü oynar.

Parazitin bulaşması dışkı-ağız döngüsüyle gerçekleşir. Buzağılar, genellikle, analarının parazit bulaşmış memesini emerek, kirli nesneleri (bariyerler, duvarlar, vb.) yalayarak veya kirli yataklık malzeme ya da kirli ot yiyerek paraziti kapar.

İşletme binalarında pek çok risk faktörü hayvanların parazite maruz kalma şanslarını arttırır: Farklı yaş gruplarından buzağıların bir arada tutulması, kapalı alanlarda aşırı yoğunluk, kapalı alanlardaki havalandırmanın yetersizliği oositlerin uzun süre direnmelerine ve sporlanmalarına uygun ortamı sağlar.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Ortaya çıkma şartları ve belirtiler

Hastalığı kapan hayvanların yaşı 3 hafta ile 18 ay arasında değişir, en çok 2-4 aylık buzağılarda ve 1 yaşın altındaki danalarda görülür. Hastalık vakalarına daha çok emziren ineklerin, süt ineklerinin ve danaların yetiştirildiği işletmelerde rastlanır.

Koksidiyoz kapalı alanlarda ve otlaklarda görülür. Belli bir hayvan grubundaki hastalık vakası sayısı yüksek olabilir (birim zaman başına görülen yeni vaka sayısı). Hastalığın ishale yol açan çeşitlerindeki ölüm oranı düşüktür, ama sinir sistemini etkileyen çeşitlerinde yüksektir. Klinik vakalara genellikle işletmenin yönetimindeki değişikliklerden sonra rastlanır: Otlağa çıkarma, sütten kesme, araçla taşıma, beslenme değişiklikleri.

Belirtilerin başında genellikle ishal gelir. Bazı vakalarda ise sinirsel bozukluklar görülür (bu durumda hastalığa “sinirsel koksidiyoz” denir). Ama klinik belirti vermeyen rahatsızlıklar da olabilir.

En karakteristik vakalarda, ishal suludur, içinde kan ve mukus veya nekrotik parçalar barındırır (foto 26.2’den 26.5’e). Dışkılama hayvana acı verir ve hastalık ilerledikçe, hayvan sık sık dışkılamak için ıkınır ancak bir şey çıkaramaz (tenezm) (foto 26.6 ve 26.8).

Koksidiyoza bağlı kanlı ishal BVD virüsünün, Salmonella’nın, corona virüslerin, koli basillerinin yol açtıkları enterohemorajik ishallerden ayırt edilmelidir.

Koksidiyoza bağlı ishal durumunda, hayvanın kılları solgun ve diken dikendir, karnı yukarı çekilidir, hafif bir sıvı kaybı başlar ve rektum dışarı uğrayabilir (prolapsus) (foto 26.8). Bazı koksidiyoz vakalarında ishalin hiçbir belirgin özelliği olmayabilir.

Hayvan tedavi edilmezse, birkaç gün içinde git gide zayıflar, bir köşede büzülür ve sonunda ölür.

Eğer belirtiler çok ağır değilse, hayvan kendiliğinden iyileşebilir. E. zuernii’ye bağlı sinirsel bozukluklar sırasında, hasta sığır sendeler ve titrer. En ağır vakalarda, yere düşer, başı ve boynu geriye doğru gerilir (opisthotonos), ön ve arka ayaklarıyla pedal çevirme hareketleri yapar, gözleri devrilir (nystagmus). Hastalık birkaç dakikalık krizlerle ilerler. Kriz aralarında hayvan neredeyse normal görünür.

Klinik belirti vermeyen rahatsızlıklar öncelikle hayvanda büyüme geriliğiyle ve yemden yeterince yararlanamamakla kendini gösterir.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Tedavisi

Koksidiyozlara bağlı enfeksiyon kendi kendini sınırlayıcı niteliktedir. Kullanılabilen çeşitli moleküller parazitin yaşam döngüsünün belli bir evresinde aktiftir.

Tedavi amaçlı bakım sürecinde, genellikle aşağıdakilere başvurulur:

  1. Asetonitril benzen türevleri (diklazuril), hastalığın her evresinde aktiftirler, yalnızca ağız yoluyla verilir;
  2. Sülfamitler, eşeysiz üreme evresinde aktiftirler, 5 gün boyunca ağızdan verilmelidir. Sülfamitler koksidiyoza karşı düşük bir etkiye sahip olmakla birlikte, tamamlayıcı nitelikte enfeksiyon karşıtı etkileri vardır.

Belirtilere (absorbanlar, antihemorajikler), hasta hayvanı desteklemeye (sıvı kaybının yerine konması, oligoelementler, vitaminler) ve sekonder enfeksiyonların kontrol altına alınmasına (antibiyotikler) yönelik tedaviler koksidiyozların en ağır türleri için elzemdir.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Önlenmesi

Hastalığın önlenmesi alınacak tıbbi ve işletme yönetimine ilişkin önlemlere bağlıdır.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Tıbbi önlemler

İlk klinik vaka teşhis edilir edilmez gerekli tıbbi önlemler o hayvan grubunun tümüne uygulanır (metafilaksi).

İşletme yönetimi risk taşıyan nitelikteyse veya klinik belirti vermeyen bir enfeksiyon durumunda, koksidiyoza karşı savaşan bazı ilaçlar önleyici amaçla ve sistematik olarak kullanılabilir (profilaksi).

Diclazuril tek tek sığırlara, belli risk dönemleri hedef alınarak verilmelidir.

Parazitin konağın vücudunda geçirdiği evrelerin başlarında (sporozoitler, eşeysiz üreme dönemi başında) aktif olan koksidiyostatlar, uzun dönemler boyunca (28 gün) yemlere katılarak verilir.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı İşletme yönetimi

Hayvanların koksidiumlara maruz kalma risklerini en aza indirgemek için, kapalı alanlar hiçbir dışkı izi kalmayacak şekilde titizlikle temizlenmelidir.

Ovositlerin direnci dikkate alındığında, yalnızca birkaç dezenfeksiyon yöntemi etkili olabilir: 80 °C sıcaklıktaki su ve amonyak türevleri.

Kapalı alanların havalandırılma kurallara ve hayvanların yaşam alanlarıyla ilgili kurallara uyulmalıdır.

Hayvanların yattıkları alanların yapısı ve bunlara doğru bakım uygulanması hayvanların koksidiumlara maruz kalma riskini azaltır. Buzağıların ilk kez otlağa salınmasına bağlı stresleri, bunların soğuk hava şartlarında ve yoğun yağış dönemlerinde dışarı salınmamasıyla azaltılabilir.

Buzağılarda Koksidiyoz Hastalığı Fotoğrafları

Foto 26.1: Eimeria auburnensis spor üreten ookisti.

Foto 26.2 ve 26.3: 6aylık buzağının kalçası ve oturak kemiği çıkıntıları siyah bir dışkıyla kirlenmiş ve kanamalı rektum enfeksiyonu var.

Foto 26.4: Akut koksidiyoza bağlı sulu ve kanlı ishal.

Foto 26.5: Koksidiyozun bir başka sonucu: Hayvanların kalçalarına ve kuyruklarına yapışmış mukuslu dışkılar.

Foto 26.6: Akut koksidiyoza bağlı dışkılama.

Foto 26.7: Ağır vakalarda, fibrinli hemorajik dışkılama.

Foto 26.8: Koksidiyoza bağlı sonuçsuz dışkılama ıkınması ve rektumun dışarı uğraması. Hayvanın kuyruğu karakteristik bir konumdadır

Paylaşmak önemsemektir!


Yazar: HB_Editör